fa آداب الصوفیه: سیر تطور تاریخی مفهوم ادب و جایگاه آن در نظام اخلاقی تصوف (از قرن چهارم تا هفتم هجری) تصوف و عرفان تصوف و عرفان پژوهشي Research <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:">این مقاله با رویکرد تاریخی-تطبیقی، سیر تطور مفهوم &laquo;ادب&raquo; را در متون کلاسیک صوفیه از قرن چهارم تا هفتم هجری بررسی می‌کند. متون مورد تحلیل، بر اساس اهمیت تاریخی و تأثیرگذاری انتخاب شده‌اند و شامل آثار <i>سراج</i>، <i>سلمی، قشیری، غزالی، ابن‌عربی</i> و <i>کاشانی</i> می‌شوند. این پژوهش با تکیه بر تفکیک ساحت‌های چهارگانه وجود آدمی (باور، احساس، اراده و رفتار)، نشان می‌دهد که ادب در درجه نخست به بُعد رفتاری تعلق دارد و از این طریق، از مفاهیم مجاور، چون فضایل، رذایل، مقامات و احوال، متمایز می‌شود. این تعریفِ رفتاری به معنای نادیده گرفتن ابعاد درونی وجود آدمی نیست؛ بلکه ادب در این پژوهش به‌مثابه تجلی بیرونیِ فضایل درونی فهمیده می‌شود، به‌گونه‌ای که رفتار شایسته هم نشانه حال باطنی است و هم زمینه‌ساز تحقق آن. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تعریف ادب در تصوف اولیه (<i>سراج، قشیری</i>) با ابهام مفهومی همراه بود؛ <i>غزالی</i> نخستین کسی است که چارچوبی منسجم‌تر ارائه داد و ادب را به‌روشنی در ساحت رفتار جای داد؛ و در آثار منسوب به <i>ابن‌عربی</i> این مفهوم ابعاد متافیزیکی یافت و به مقامی در کنار دیگر مقامات تبدیل شد. نوآوری این پژوهش در آن است که با تحلیل تطبیقی متون اولیه، تحول تاریخی مفهوم ادب را ردیابی می‌کند و نشان می‌دهد که چرا اخلاق عرفانی اسلامی، برخلاف اخلاق فلسفیِ مبتنی بر فضایل و رذایل، رویکردی عمل‌محور دارد که در آن، رفتار تحول‌آفرین مقدم بر رشد معنوی است و آن را تسهیل می‌کند.</span></span> <span style="font-size:9.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">This article employs a historical-comparative approach to examine the evolution of the concept of adab in classical Sufi texts from the fourth to the seventh centuries AH. The texts analyzed were selected on the basis of their historical significance and influence, encompassing the works of al-Sarrāj, al-Sulamī, al-Qushayrī, al-Ghazālī, Ibn ʿArabī, and al-Kāshānī. Drawing on a fourfold distinction within the dimensions of human existence&mdash;belief, emotion, volition, and conduct&mdash;this study demonstrates that adab pertains primarily to the behavioral dimension and is thereby distinguished from neighboring concepts such as virtues (faḍāʾil), vices (radhāʾil), spiritual stations (maqāmāt), and spiritual states (aḥwāl). This behavioral definition does not entail a disregard for the inner dimensions of human existence; rather, adab is understood in this study as the outward manifestation of inner virtues, whereby virtuous conduct both reflects the inward spiritual state and serves as the ground for its realization. The findings reveal that the definition of adab in early Sufism (al-Sarrāj, al-Qushayrī) was accompanied by conceptual ambiguity; al-Ghazālī was the first to offer a more coherent framework by situating adab clearly within the domain of conduct; and in the works attributed to Ibn ʿArabī, the concept acquired deeper metaphysical dimensions, becoming a station (maqām) that encompasses all other stations and states. The originality of this research lies in its use of comparative textual analysis of primary Sufi sources to trace the historical transformation of adab and to demonstrate why Islamic mystical ethics, in contrast to philosophical ethics grounded in virtues and vices, adopts a practice-oriented approach in which transformative conduct precedes and facilitates spiritual growth.</span></span> ادب, اخلاق, تصوف, عرفان اسلامی, ابن‌عربی, غزالی. Adab, Ethics, Sufism, Islamic Mysticism, Ibn ʿArabī, al-Ghazālī. 123 144 http://erfanmag.ir/browse.php?a_code=A-10-75-7&slc_lang=fa&sid=1 Mojtaba Zurvani مجتبی زروانی zurvani@ut.ac.ir 10031947532846005483 10031947532846005483 No University of Tehran دانشگاه تهران Mahmoud Sheikh محمود شیخ ma.sheikh@ut.ac.ir 10031947532846005484 10031947532846005484 Yes University of Tehran دانشگاه تهران