Journal of Islamic Mysticism

fa مفهوم «فنا» در آثار ابن‌عربی و مولانا The Concept of »Fana« in the Works of Ibn Arabi and Rumi ادبیات فارسی ادبیات فارسی پژوهشي Research مفهوم «فنا» یکی از ارکان اصلی در عرفان اسلامی است که نقش بنیادینی در سلوک عرفانی، ایفا می‌کند. ابن‌عربی و مولانا؛ به‌عنوان دو قلّۀ اندیشۀ عرفانی اسلامی، هریک با رویکردی خاص، به تبیین این مفهوم پرداخته‌اند. هدف این پژوهش، تحلیل تطبیقی برداشت این دو متفکر، از مفهوم فنا، با تأکید بر مبانی قرآنی و حدیثی آن است تا نقاط اشتراک، تفاوت و روش‌شناسی آن‌ها، در فهم فنا، تبیین گردد.این پژوهش، به روش تحلیلی ـ تطبیقی و با رویکرد کیفی، انجام‌شده است. منابع اصلی، شامل آثار ابن‌عربی (فصوص الحکم و فتوحات المکیه) و مولانا (مثنوی معنوی) بوده و آیات قرآنی و احادیث نبوی مرتبط با مفهوم فنا نیز، به‌عنوان منابع تفسیری و تأویلی، موردبررسی قرارگرفته‌اند.نتایج تحقیق، نشان می‌دهد که ابن‌عربی و مولانا، علی‌رغم تفاوت در زبان، روش و ساختار فکری، در تعریف فنا به‌عنوان مرحله‌ای از عبور از خود و تحقق بقاء بالله اشتراک دارند. ابن‌عربی، فنا را، در چارچوب نظریۀ وحدت وجود و به‌صورت هستی شناختی و مفهومی، تبیین می‌کند، درحالی‌که مولانا، آن را، تجربه‌ای عاشقانه و شهودی می‌داند که در قالب تمثیل و شعر، بیان می‌شود. در تفسیر آیات و احادیث نیز، ابن‌عربی، به تأویل‌های عقلانی و نظام‌مند، گرایش دارد، درحالی‌که مولانا، از این متون، برای تحریک احساس و انتقال تجربۀ درونی، بهره می‌برد. فنا، در نگاه هر دو عارف، ضرورتی برای سلوک معنوی و نیل به حقیقت توحید است. این تنوّع رویکرد، گویای ظرفیّت گستردۀ عرفان اسلامی، برای ادغام عقل و عشق، در مسیر فهم حقیقت‌الهی است.   The concept of "Fana" is one of the main pillars in Islamic mysticism and plays a fundamental role in the mystical journey. Ibn Arabi and Rumi, as two pinnacles of Islamic thought, each approach the explication of this concept with a unique perspective. The aim of this research is to conduct a comparative analysis of these two thinkers' interpretations of the concept of Fana, with an emphasis on its Quranic and Hadith-based foundations, to elucidate their similarities, differences, and methodologies in understanding Fana. This research employs an analytical-comparative method with a qualitative approach. The primary sources include Ibn Arabi’s Fusus al-Hikam and Futuhat al-Makkiyya, as well as Rumi’s Masnavi-ye Ma'navi, with relevant Quranic verses and Prophetic Hadiths being examined as interpretive and hermeneutical sources. The findings of the study show that despite differences in language, method, and intellectual structure, both Ibn Arabi and Rumi share a common understanding of Fana as a stage of transcendence from the self and the realization of <a name="_Hlk203898092">Baqa Billah </a>(Subsistence in God). Ibn Arabi interprets Fana within the framework of his theory of the Unity of Being, presenting it in an ontological and conceptual context, while Rumi sees it as a romantic and mystical experience expressed through allegory and poetry. In the interpretation of Quranic verses and Hadiths, Ibn Arabi tends to rational and systematic exegesis, whereas Rumi uses these texts to evoke feelings and convey inner experiences. For both mystics, Fana is seen as a necessary step in the spiritual journey and the attainment of the truth of divine unity. This diversity in approach highlights the vast potential of Islamic mysticism to integrate reason and love in the pursuit of understanding divine truth.   فنا, ابن‌عربی, مولانا, عرفان اسلامی, بقاء بالله. Fana, Ibn Arabi, Rumi, Islamic Mysticism, Baqa Billah. 0 0 http://erfanmag.ir/browse.php?a_code=A-10-1782-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammadamin Ehsani estahbanati محمّدامین احسانی اصطهباناتی ma.ehsani@cfu.ac.ir 10031947532846005297 10031947532846005297 Yes Department of Persian Language and Literature Education, Farhangian University, Tehran, Iran. گروه آموزش زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.