Journal of Islamic Mysticism

fa تحلیل تطبیقی مراتب زمان در قرآن، حکمت اسلامی و عرفان با تأکید بر ساختار هستی‌شناختی، تربیتی و شهودی زمان A Comparative Analysis of the Levels of Time in the Quran, Islamic Philosophy, and Mysticism: With Emphasis on the Ontological, Educational, and Intuitive Structure of Time عرفان عرفان پژوهشي Research زمان در قرآن، فلسفه اسلامی و عرفان جایگاهی بنیادی دارد و در هر یک، با مراتبی چون «زمان»، «دهر» و «سرمد» تحلیل شده است. هر کدام از اندیشمندان اسلامی مراتبی را برای آن ذکر کرده‌اند، اما کمتر به تطبیق دقیق مفاهیم قرآنی با این مراتب پرداخته‌اند. هدف پژوهش، ارائه تحلیلی تطبیقی از مراتب سه‌گانه زمان در قرآن، فلسفه اسلامی و عرفان، و پاسخ به این پرسش است که ساختار زمانی در قرآن چگونه با مراتب فلسفی و شهودی قابل تطبیق است؛ لذا پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی انجام شده و بر اساس تحلیل مفهومی آیات قرآنی سامان یافته است. این پژوهش نشان می‌دهد که فهم عمیق مراتب زمان می‌تواند ابعاد هستی‌شناختی، تربیتی و شهودی تازه‌ای را آشکار کند. در قرآن، «لحظه حال» به‌عنوان نقطه محوری سلوک و تربیت معنوی انسان مطرح است؛ در فلسفه، زمان با حرکت و مراتب وجود پیوند دارد؛ و در عرفان، «حال عرفانی» بُعد چهارمی از تجربه معنوی تلقی می‌شود. نوآوری اصلی پژوهش، ارائه یک «مدل چهارلایه‌ای از مراتب زمان» است که علاوه بر تحلیل نظری، پیامدهای عملی و معنوی دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که شناخت این مراتب نه تنها درک دقیق‌تری از قیامت و معاد فراهم می‌کند، بلکه سالک را در تنظیم مسیر سلوکی و شهودی یاری می‌رساند. Time occupies a foundational position in the Quran, Islamic philosophy, and Islamic mysticism, and within each tradition it has been analyzed through hierarchical levels such as Zaman (sequential time), Dahr (perpetual time), and Sarmad (eternity). While various Islamic thinkers have proposed classifications of these levels, a precise mapping of Quranic concepts onto their philosophical and mystical counterparts has received insufficient scholarly attention. This study aims to provide a comparative analysis of the three principal levels of time across the Quran, Islamic philosophy, and Islamic mysticism, addressing the question of how the temporal structure of the Quran corresponds to its philosophical and intuitive counterparts. The research employs an analytical-comparative methodology grounded in the conceptual analysis of Quranic verses. The findings demonstrate that a profound understanding of the levels of time can reveal new ontological, educational, and intuitive dimensions of human existence. In the Quran, the “present moment” is presented as the pivotal axis of spiritual wayfaring and human moral development; in Islamic philosophy, time is intrinsically linked to motion and the gradations of being; and in mysticism, the Hal-e Arfani (mystical moment) constitutes a fourth dimension of spiritual experience. The principal contribution of this study is the formulation of a four-layered model of temporal levels that, beyond theoretical analysis, carries practical and spiritual implications. The findings further indicate that knowledge of these levels not only provides a more precise understanding of resurrection (Qiyamah) and eschatology (Ma’ad), but also guides the spiritual wayfarer (salik) in orienting their path of inner wayfaring and intuitive realization. زمان در قرآن, دهر, سرمد, هستی‌شناسی زمان, حال عرفانی. Time in the Quran, Dahr (Perpetual Time), Sarmad (Eternity), Ontology of Time, Mystical Moment. 58 74 http://erfanmag.ir/browse.php?a_code=A-10-1797-1&slc_lang=fa&sid=1 Soghra Radan صغری رادان soghraradan@yahoo.com 10031947532846005536 10031947532846005536 Yes Islamic Azad University, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Branch دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی(ره) Seyyed Mousa Hashemi Tonekaboni سید موسی هاشمی تنکابنی mr.mosa.hashemi@gmail.com 10031947532846005537 10031947532846005537 No Islamic Azad University, Yadegar-e-Imam Khomeini (RAH) Branch دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی(ره)